Schaamte verwerken: wanneer schaamte uw identiteit raakt

Wat is schaamte?

Schaamte is een menselijke emotie die ontstaat wanneer u denkt dat u niet voldoet aan verwachtingen, normen of waarden. Dat kunnen verwachtingen van anderen zijn, maar ook strenge eisen die u aan uzelf stelt.

Een beperkte vorm van schaamte kan een sociale functie hebben. Zij helpt ons rekening te houden met anderen en na te denken over ons gedrag. Schaamte wordt belastend wanneer de emotie niet meer over één situatie gaat, maar uw hele persoon lijkt te beoordelen.

Veelvoorkomende gedachten zijn:

• Ik ben niet goed genoeg.
• Als anderen dit weten, wijzen zij mij af.
• Ik had sterker moeten zijn.
• Ik mag niet laten merken wat dit met mij doet.
• Ik ben zwak, slecht of beschadigd.

Deze gedachten kunnen zeer overtuigend aanvoelen, ook wanneer zij niet overeenkomen met hoe andere mensen u werkelijk zien.

Schaamte en schuldgevoel zijn niet hetzelfde

Bij schuldgevoel ligt de nadruk meestal op iets wat u hebt gedaan of nagelaten:

Ik heb iets verkeerd gedaan.

Bij schaamte richt de negatieve beoordeling zich op wie u denkt te zijn:

Ik ben verkeerd. Er is iets mis met mij.

Schuldgevoel kan iemand aanzetten tot herstel, excuses of ander gedrag. Schaamte leidt vaker tot verbergen, vermijden en terugtrekken. Daardoor ontstaan minder mogelijkheden om de ervaring vanuit een ander, milder perspectief te bekijken.

Schaamte kan bovendien aanwezig zijn zonder dat iemand werkelijk iets verkeerd heeft gedaan. Slachtoffers van vernedering, pesten, mishandeling of seksueel geweld kunnen zich bijvoorbeeld schamen voor iets waarvoor zij niet verantwoordelijk waren. Lees hierover ook het artikel schuldgevoel verwerken.

Hoe ontstaat schaamte?

Een gevoel van schaamte kan door één ingrijpende gebeurtenis ontstaan, maar zich ook geleidelijk ontwikkelen. Mogelijke oorzaken zijn:

• veel kritiek, afwijzing of vernedering tijdens de jeugd;
• pesten of buitensluiting;
• lichamelijk, emotioneel of seksueel misbruik;
• een fout met ingrijpende gevolgen;
• verlies van controle tijdens een bedreigende situatie;
• niet kunnen voldoen aan hoge verwachtingen;
• het gevoel tekortgeschoten te zijn als partner, ouder of professional;
• een ervaring die botst met persoonlijke of professionele waarden.

Soms wordt schaamte versterkt door de reactie van anderen. Een vraag als “Waarom hebt u niets gedaan?” kan diep binnenkomen wanneer iemand tijdens de gebeurtenis bevroor, machteloos was of eenvoudigweg geen andere mogelijkheid had.

Wanneer schaamte onderdeel wordt van uw identiteit

Schaamte is vaak identiteitsgerelateerd. Het verschil tussen iets ervaren en iets zijn kan ongemerkt vervagen. Iemand denkt dan niet meer: ik voel mij onzeker, maar: ik ben onzeker. Niet: ik heb gefaald, maar: ik ben een mislukkeling.

Een gebeurtenis wordt zo niet alleen als pijnlijk of verkeerd ervaren, maar verandert in een conclusie over de eigen persoon. Die conclusie kan jarenlang blijven doorwerken in nieuwe situaties, zelfs wanneer iemand rationeel weet dat het beeld niet klopt.

Schaamte verwerken vraagt om onderscheid tussen wat er is gebeurd en wie u als persoon bent.

Schaamte blijft vaak bestaan doordat zij vermijding oproept:

1. Een situatie of herinnering activeert schaamte.
2. Er ontstaan negatieve gedachten over uzelf.
3. U trekt zich terug of probeert het gevoel te verbergen.
4. U krijgt weinig nieuwe ervaringen die het negatieve zelfbeeld corrigeren.
5. De overtuiging dat er iets mis met u is, wordt sterker.

Schaamte na een ingrijpende of traumatische ervaring

Na een ingrijpende ervaring kunnen herinneringen, emoties, lichamelijke reacties en conclusies over uzelf met elkaar verbonden blijven. Iets wat aan de gebeurtenis herinnert, kan dan opnieuw een sterk gevoel van schaamte oproepen.

Dat kan gebeuren door een blik, een gesprek, een bepaalde plaats of alleen al door de gedachte aan wat er destijds is gebeurd. Het lichaam kan reageren met spanning, warmte, wegkijken, verstijven of de behoefte om te verdwijnen.

Wetenschappelijke overzichtsstudies beschrijven een duidelijke samenhang tussen traumagerelateerde schaamte en PTSS-klachten. Schaamte kan het bovendien moeilijker maken om over een gebeurtenis te praten of hulp te zoeken. Daardoor kan de emotie lange tijd verborgen blijven. Meer hierover leest u bij trauma verwerken.

Schaamte verwerken betekent niet dat u de gebeurtenis moet vergeten, maar dat deze minder invloed krijgt op uw huidige zelfbeeld.

Schaamte bij politie, defensie en hulpverleners

Politiemensen, militairen en andere hulpverleners werken in situaties waarin daadkracht, controle en weerbaarheid belangrijk zijn. Juist binnen deze beroepen kan schaamte ontstaan wanneer iemand tijdens of na een incident anders reageert dan hij of zij van zichzelf had verwacht.

Iemand kan zich bijvoorbeeld schamen voor angst, bevriezen, emotioneel worden, uitvallen of het niet kunnen redden of beschermen van een ander. Ook een beslissing die achteraf anders wordt beoordeeld, kan blijven doorwerken in het zelfbeeld.

Daarbij kunnen professionals te maken hebben met belastende ervaringen waarover zij door een onderzoek, embargo of geheimhoudingsplicht niet mogen spreken. Het niet vrijuit kunnen delen van wat er is gebeurd, kan gevoelens van afzondering en schaamte versterken.

Schaamte is in deze situaties geen bewijs van zwakte. Vaak laat zij juist zien hoe belangrijk verantwoordelijkheid, betrouwbaarheid en professionele normen voor iemand zijn.

De gevolgen van langdurige schaamte

Wanneer schaamte regelmatig wordt geactiveerd, kan dit invloed hebben op verschillende levensgebieden. Mogelijke gevolgen zijn:

• een negatief zelfbeeld en sterke zelfkritiek;
• perfectionisme of voortdurend willen presteren;
• angst voor afwijzing en sociale terugtrekking;
• moeite met vertrouwen, intimiteit en grenzen stellen;
• somberheid, spanning of angstklachten;
• boosheid die naar binnen of naar buiten wordt gericht;
• de neiging om kwetsbaarheid steeds te verbergen.

Sommige mensen proberen hun schaamte te compenseren door extra sterk, onafhankelijk of succesvol over te komen. Voor de buitenwereld lijkt er weinig aan de hand, terwijl vanbinnen voortdurend spanning aanwezig blijft.

Bij schaamte verwerken kan daarom ook aandacht nodig zijn voor lichamelijke spanning en automatische reacties.

Schaamte verwerken en de identiteit updaten met IEMT

Bij Integral Eye Movement Therapy (IEMT) wordt gewerkt met de manier waarop emotionele ervaringen en overtuigingen over uzelf intern zijn opgeslagen. Daarbij is aandacht voor herinneringen, gevoelens, lichamelijke reacties en identiteitsuitspraken zoals ik ben zwak, ik ben beschadigd of ik ben niet goed genoeg.

IEMT maakt onderscheid tussen een emotioneel probleem en een identiteitsgerelateerd patroon. Bij schaamte zijn deze vaak met elkaar verweven. De emotie verwijst naar wat er is gebeurd; de identiteitsconclusie bepaalt wat die gebeurtenis volgens u over u als persoon zegt.

Wat betekent het updaten van de identiteit?

Binnen de IEMT-methodiek wordt gesproken over het updaten van de identiteit. Daarmee wordt niet bedoeld dat uw persoonlijkheid wordt veranderd. Er wordt onderzocht wanneer een negatieve conclusie over uzelf is ontstaan en waarom die oude conclusie nog steeds als actueel wordt ervaren.

U kunt bijvoorbeeld rationeel weten dat een situatie buiten uw macht lag, maar zich vanbinnen nog steeds zwak, minderwaardig of verantwoordelijk voelen. Het emotionele systeem reageert dan alsof de vroegere conclusie nog altijd waar is.

Met IEMT kan worden gewerkt aan het losser maken van de verbinding tussen de oorspronkelijke ervaring en deze negatieve identiteit. Het doel is dat het verleden minder automatisch bepaalt wie u nu denkt te zijn en dat ruimte ontstaat voor een actueler, genuanceerder zelfbeeld.

U hoeft niet alles te vertellen

Een belangrijk voordeel bij schaamte is dat u niet altijd uitgebreid hoeft te vertellen wat er precies is gebeurd. Er kan worden gewerkt met het gevoel, de lichamelijke reactie en de uitspraak over uzelf, zonder dat het volledige verhaal centraal staat. Dit kan waardevol zijn bij ervaringen die moeilijk bespreekbaar zijn of waarover u vanwege uw werk niet vrijuit mag spreken.

Schaamte verwerken hoeft dus niet te betekenen dat u uitgebreid vertelt wat er precies is gebeurd.

U bent niet wat u is overkomen

Schaamte kan u laten geloven dat een gebeurtenis bewijst wie u bent. Maar wat u hebt meegemaakt, gedaan of op dat moment niet kon voorkomen, is niet hetzelfde als uw identiteit.

U bepaalt zelf wat u wel en niet wilt vertellen. Ook zonder alle details te bespreken, kan worden gewerkt met het gevoel van schaamte en met de conclusie die u daarover over uzelf hebt getrokken.