Kennisbank · Schuldgevoel en IEMT

Schuldgevoel verwerken: soorten, oorzaken en hoe IEMT kan helpen

Schuldgevoel verwerken kan lastig zijn wanneer het gevoel blijft bestaan, terwijl je verstandelijk weet dat je niet anders kon handelen. Schuldgevoel kan helpen verantwoordelijkheid te nemen, maar het kan ook een last worden die blijft doorwerken.

Schuldgevoel verwerken en emotionele lading loslaten

Schuldgevoel verwerken begint vaak met begrijpen waar het gevoel vandaan komt. Schuldgevoel kan een nuttige emotie zijn. Het helpt je beseffen dat je iets hebt gedaan wat niet past bij je normen en waarden en kan je motiveren om verantwoordelijkheid te nemen, excuses aan te bieden of schade te herstellen.

Maar schuldgevoelens kunnen ook blijven bestaan terwijl je verstandelijk weet dat je niet anders kon handelen. De gebeurtenis is voorbij, maar je blijft terugdenken aan wat je hebt gedaan, niet hebt gedaan of misschien had moeten voorkomen. Het schuldgevoel wordt dan niet langer een tijdelijk signaal, maar een last die zich lijkt vast te zetten in je lichaam en gedachten.

Waarom gebeurt dat? Welke soorten schuldgevoelens bestaan er en hoe kan IEMT helpen om de emotionele lading ervan te verminderen?

Schuldgevoel en schaamte zijn niet hetzelfde

Schuldgevoel gaat meestal over gedrag:

Ik heb iets verkeerd gedaan.

Schaamte richt zich vaker op je identiteit:

Ik ben verkeerd. Er is iets mis met mij.

Dat verschil is belangrijk. Schuld kan je helpen om verantwoordelijkheid te nemen en iets te herstellen. Schaamte maakt je eerder klein en kan ertoe leiden dat je jezelf terugtrekt of veroordeelt.

In de praktijk lopen schuld en schaamte vaak door elkaar. Een concrete gedachte als ik had anders moeten handelen kan zich na verloop van tijd ontwikkelen tot een overtuiging als ik ben tekortgeschoten of ik ben geen goed mens.

Welke soorten schuldgevoelens zijn er?

Er bestaat niet één officiële indeling die voor iedereen geldt. Toch kunnen verschillende vormen van schuldgevoel worden onderscheiden.

1. Reëel of passend schuldgevoel

Bij reëel schuldgevoel heb je iets gedaan — of bewust nagelaten — wat niet overeenkomt met je eigen waarden. Misschien heb je iemand gekwetst, een verkeerde beslissing genomen of schade veroorzaakt.

Dit schuldgevoel kan een gezonde functie hebben. Het nodigt uit tot verantwoordelijkheid, herstel en gedragsverandering. Wanneer je hebt gedaan wat mogelijk is om de situatie te herstellen, kan het schuldgevoel meestal geleidelijk afnemen.

2. Overmatig of onterecht schuldgevoel

Je voelt je verantwoordelijk voor iets waarop je nauwelijks of geen invloed had. Je beoordeelt jezelf alsof je over informatie, tijd of mogelijkheden beschikte die je op dat moment niet had.

  • Ik had moeten zien dat het misging.
  • Ik had hem moeten tegenhouden.
  • Ik had meer moeten doen.
  • Als ik anders had gehandeld, was dit niet gebeurd.

Achteraf lijkt vaak duidelijk wat er had moeten gebeuren. Op het moment zelf waren de omstandigheden, risico’s en mogelijke gevolgen meestal veel minder overzichtelijk.

3. Schuld door nalaten

Soms ontstaat schuldgevoel niet door wat je hebt gedaan, maar door wat je niet hebt gedaan. Je hebt niet ingegrepen, niets gezegd, iemand niet geholpen of een beslissing uitgesteld.

Daarbij wordt gemakkelijk vergeten dat niet handelen ook kan voortkomen uit angst, verwarring, tijdsdruk, onvoldoende informatie of een automatische verstijfreactie. Achteraf beoordeel je jezelf dan met de kennis en rust die je tijdens de gebeurtenis niet had.

4. Overlevingsschuld

Overlevingsschuld kan ontstaan wanneer jij een ongeluk, inzet, ziekte of andere ingrijpende situatie hebt overleefd en iemand anders niet. Ook wanneer jij minder zwaar gewond bent geraakt of je leven weer hebt kunnen oppakken, kun je je schuldig voelen.

  • Waarom hij en niet ik?
  • Heb ik wel het recht om gelukkig te zijn?
  • Had ik hem kunnen redden?
  • Waarom kan ik doorgaan terwijl zijn gezin met het verlies verder moet?

Dit schuldgevoel komt bijvoorbeeld voor bij militairen, politiemensen, hulpverleners, nabestaanden en slachtoffers van ongevallen of rampen.

5. Loyaliteitsschuld

Loyaliteitsschuld ontstaat wanneer jouw keuze, herstel of ontwikkeling voelt alsof je daarmee iemand anders tekortdoet. Je kunt je schuldig voelen omdat jij grenzen stelt, een relatie beëindigt, succes hebt, voor jezelf kiest of verdergaat na een verlies.

Ook binnen gezinnen kan loyaliteitsschuld een rol spelen. Je hebt misschien vroeg geleerd dat jij verantwoordelijk bent voor de emoties, rust of het welzijn van anderen. Voor jezelf kiezen kan dan onbewust aanvoelen als egoïsme of verraad.

6. Schuldgevoel bij morele verwonding

Bij een morele verwonding, vaak aangeduid als moral injury, is er iets gebeurd wat botst met diepgewortelde normen en waarden. Je hebt mogelijk zelf gehandeld, niet kunnen ingrijpen, iets moeten uitvoeren of gezien dat anderen een morele grens overschreden.

Ook verraad door een leidinggevende of organisatie kan hierbij een rol spelen. Schuldgevoel gaat dan vaak samen met schaamte, boosheid, walging, verlies van vertrouwen en moeite om jezelf te vergeven.

Het Amerikaanse National Center for PTSD beschrijft dat morele verwonding onder meer kan ontstaan na het uitvoeren, niet voorkomen of meemaken van een gebeurtenis die tegen iemands waarden ingaat.

7. Chronisch schuldgevoel

Bij chronisch schuldgevoel is het gevoel niet meer aan één gebeurtenis verbonden. Je voelt je snel verantwoordelijk voor de stemming, teleurstelling of problemen van anderen.

Dit kan samenhangen met opvoeding, langdurige kritiek, emotionele verwaarlozing, perfectionisme of een omgeving waarin je vooral waardering kreeg wanneer je voor anderen zorgde.

  • je zegt moeilijk nee;
  • je neemt te veel verantwoordelijkheid;
  • je biedt snel excuses aan;
  • je stelt je eigen behoeften uit;
  • je voelt je schuldig zodra iemand teleurgesteld is.

Wat kunnen oorzaken van schuldgevoel zijn?

Schuldgevoelens kunnen verschillende oorzaken hebben. Vaak spelen meerdere factoren tegelijk een rol:

  • een ongeluk, verlies of ingrijpende gebeurtenis;
  • een beslissing die onder grote tijdsdruk is genomen;
  • het gevoel iemand niet voldoende te hebben beschermd;
  • werk waarbij beslissingen grote gevolgen kunnen hebben;
  • verantwoordelijkheid voor slachtoffers, collega’s of burgers;
  • perfectionisme en een sterk verantwoordelijkheidsgevoel;
  • een kritische of onveilige opvoeding;
  • manipulatie of verantwoordelijk worden gemaakt voor andermans gedrag;
  • een conflict tussen persoonlijke waarden en organisatorische opdrachten;
  • kennis achteraf waarmee je je eerdere handelen beoordeelt;
  • schaamte over wat anderen mogelijk van je zouden vinden.

Vooral mensen die gewend zijn verantwoordelijkheid te dragen, kunnen zichzelf achteraf strenger beoordelen dan zij een collega of dierbare zouden beoordelen.

Hoe kunnen schuldgevoelens zich vastzetten?

Een gebeurtenis wordt niet alleen als feit opgeslagen. Ook beelden, geluiden, lichamelijke reacties, emoties en conclusies over jezelf kunnen eraan verbonden blijven.

Wanneer je terugdenkt aan de gebeurtenis, kan je lichaam opnieuw reageren. Je voelt druk op je borst, spanning in je buik, onrust, vermoeidheid of de neiging om je terug te trekken. Het lijkt dan alsof je systeem nog steeds probeert een situatie op te lossen die niet meer veranderd kan worden.

Steeds opnieuw terugkijken

Je blijft de gebeurtenis analyseren: Wat als ik eerder was gekomen? Wat als ik iets anders had gezegd? Waarom heb ik dat niet gezien?

Dit piekeren geeft tijdelijk het gevoel dat je alsnog grip kunt krijgen. In werkelijkheid herhaal je vaak dezelfde beelden, gevoelens en conclusies.

Vermijden

Je praat niet over de gebeurtenis, vermijdt bepaalde mensen of situaties en probeert herinneringen weg te drukken. Dat geeft soms tijdelijk rust, maar kan voorkomen dat de gebeurtenis een andere betekenis krijgt.

Jezelf blijven straffen

Sommige mensen ervaren onbewust dat het loslaten van schuld betekent dat zij hun gedrag goedpraten of de ander vergeten. Zij blijven zichzelf daarom geluk, rust, succes of verbondenheid ontzeggen.

Schuld wordt onderdeel van je identiteit

De gedachte ik heb iets verkeerd gedaan kan veranderen in ik ben iemand die tekortschiet. Het schuldgevoel raakt dan verbonden met je zelfbeeld. Dat maakt het moeilijker om de gebeurtenis los te zien van wie je als mens bent.

Verantwoordelijkheid nemen is iets anders dan jezelf blijven veroordelen

Een schuldgevoel verminderen betekent niet dat je ontkent wat er is gebeurd. Het betekent ook niet automatisch dat je geen verantwoordelijkheid meer neemt.

Wanneer je werkelijk schade hebt veroorzaakt, kunnen erkenning, excuses, herstel of ander gedrag nodig zijn. Maar jezelf jarenlang blijven straffen herstelt de gebeurtenis niet. Het houdt vooral het verleden actief in het heden.

Waar was ik werkelijk verantwoordelijk voor, welke invloed had ik op dat moment en wat beoordeel ik nu met kennis achteraf?

Schuldgevoel verwerken met IEMT: hoe kan dat helpen?

IEMT staat voor Integral Eye Movement Therapy. Binnen IEMT wordt gewerkt met de manier waarop een herinnering, emotie of overtuiging innerlijk is opgeslagen en telkens opnieuw wordt geactiveerd.

Bij schuldgevoel kan worden gewerkt met:

  • het beeld van een gebeurtenis;
  • het moment waarop het schuldgevoel het sterkst wordt;
  • lichamelijke spanning die daarbij ontstaat;
  • gedachten als ik had het moeten voorkomen;
  • identiteitsuitspraken als ik ben tekortgeschoten;
  • de neiging om jezelf te blijven straffen.

Met gerichte oogbewegingen en specifieke vragen wordt onderzocht of de emotionele intensiteit en de automatische reactie op de herinnering kunnen veranderen.

De gebeurtenis wordt niet uitgewist. Je weet nog steeds wat er is gebeurd, maar de herinnering hoeft niet telkens dezelfde lichamelijke en emotionele reactie op te roepen. Daardoor kan meer ruimte ontstaan om met nuance naar verantwoordelijkheid, omstandigheden en keuzes te kijken.

Meer achtergrond over deze werkwijze vind je op de pagina trauma verwerken. Werk je bij politie, defensie, brandweer, ambulancezorg of handhaving? Bekijk dan ook de informatie voor hulpverleners en professionals uit hoog-risicoberoepen.

Een verkennend onderzoek van de Universiteit Maastricht vergeleek IEMT-gerichte oogbewegingen met EMDR-gerichte oogbewegingen en een controleconditie. Zowel IEMT als EMDR verminderde in deze kleine studie de ervaren emotionaliteit en spanning bij het ophalen van een negatieve herinnering. Er werd geen significant verschil tussen beide methoden gevonden. Het onderzoek ging niet specifiek over schuldgevoelens; daarom is vervolgonderzoek nodig. Lees het onderzoek van de Universiteit Maastricht.

Je hoeft niet het hele verhaal te vertellen

Schuldgevoel en schaamte kunnen moeilijk bespreekbaar zijn. Je bent misschien bang voor een oordeel of wilt vanwege beroepsgeheim, privacy of een onderzoek onder embargo niet vertellen wat er precies is gebeurd.

Bij IEMT hoef je doorgaans niet alle inhoudelijke details te delen. Er kan worden gewerkt met de emotie, herinnering en innerlijke betekenis zonder dat het volledige verhaal wordt verteld.

Voor politiemensen, militairen, arrestatieteams en andere professionals met een geheimhoudingsplicht kan dat een belangrijk voordeel zijn.

Wanneer is aanvullende hulp belangrijk?

IEMT kan worden ingezet om te werken aan de emotionele lading van herinneringen en hardnekkige schuldpatronen. Coaching kan hierop een aanvulling zijn. Bespreek bij onvoldoende verbetering met je IEMT-behandelaar welke aanvullende hulp passend kan zijn, of neem contact op met je huisarts.

Neem contact op met je huisarts of een gekwalificeerde behandelaar wanneer schuldgevoelens samengaan met:

  • ernstige of langdurige somberheid;
  • PTSS-klachten of herbelevingen;
  • voortdurend slecht slapen;
  • middelengebruik;
  • zelfbeschadiging;
  • gedachten dat je niet meer wilt leven;
  • grote problemen binnen je werk, relatie of dagelijks functioneren.

Bij acute suïcidale gedachten kun je in Nederland gratis bellen met 113 of 0800-0113. Bij direct gevaar bel je 112.

Van zelfveroordeling naar verantwoordelijkheid en herstel

Schuldgevoel wil vaak iets duidelijk maken. Misschien is herstel nodig, misschien moet je verantwoordelijkheid erkennen of misschien draag je al jarenlang verantwoordelijkheid voor iets waarop je nauwelijks invloed had.

Loslaten betekent niet vergeten, goedpraten of onverschillig worden. Het betekent dat je eerlijk kunt kijken naar wat er is gebeurd zonder jezelf telkens opnieuw te veroordelen.

IEMT kan helpen om de emotionele lading rond de herinnering en hardnekkige overtuigingen te verminderen. Daardoor kan ruimte ontstaan voor een evenwichtiger beeld: niet alleen van wat je hebt gedaan of niet hebt kunnen doen, maar ook van de omstandigheden waarin je toen moest handelen.

Bronnen

De informatie in dit artikel is algemeen van aard en is niet bedoeld als diagnose of als vervanging van professionele medische of psychologische hulp.

Robert Jongmans
Master in Coaching en Advanced IEMT Practitioner